- Homeostaza
- Zdolność organizmu do utrzymywania stabilnych parametrów wewnętrznych, takich jak temperatura, ciśnienie, poziom glukozy czy pH, poprzez mechanizmy równoważące pobudzenie i hamowanie. To podstawowy stan dynamicznej równowagi warunkujący zdrowie i prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego.
- Allostaza
- Proces adaptacyjnej regulacji, w którym organizm aktywnie zmienia punkt równowagi, by sprostać wymaganiom środowiska. Obejmuje elastyczne zarządzanie energią, emocjami i reakcjami fizjologicznymi; kluczowa dla przystosowania do stresu.
- Obciążenie allostatyczne
- Suma fizjologicznych kosztów utrzymywania gotowości adaptacyjnej. Przewlekły stres prowadzi do przeciążenia osi HPA, nadaktywacji układu współczulnego i zaburzeń hormonalnych, co osłabia odporność i zdolność samoregulacji.
- Interocepcja
- Wewnętrzny zmysł odbierający sygnały z ciała, takie jak tętno, oddech, napięcie mięśni, uczucie sytości czy niepokoju. Kluczowa dla samoświadomości, regulacji emocji i utrzymania równowagi fizjologicznej.
- Propriocepcja
- Zdolność czucia położenia, napięcia i ruchu ciała bez udziału wzroku; podstawowa dla koordynacji, równowagi i czucia granic ciała. Wspiera orientację w przestrzeni i poczucie bezpieczeństwa sensorycznego.
- Oś HPA (podwzgórze–przysadka–nadnercza)
- Główny układ hormonalny reagujący na stres. Podwzgórze uwalnia CRH, przysadka ACTH, a nadnercza kortyzol; długotrwała aktywacja osi zaburza rytmy biologiczne, sen, odporność i nastrój.
- Układ sympatyczny (współczulny)
- Część autonomicznego układu nerwowego odpowiedzialna za mobilizację organizmu: przyspiesza tętno, rozszerza źrenice, zwiększa ciśnienie i stężenie glukozy. Działa w sytuacjach wymagających czujności lub reakcji obronnej.
- Układ parasympatyczny (przywspółczulny)
- System przywracający równowagę po pobudzeniu, spowalniający tętno, wspierający trawienie i regenerację. Aktywuje się w stanach bezpieczeństwa, sprzyjając odprężeniu i regeneracji.
- Nerw błędny (nervus vagus)
- Główny nerw przywspółczulny łączący mózg z narządami wewnętrznymi. Reguluje rytm serca, oddech, trawienie i reakcje emocjonalne; jego wysoki ton wskazuje na dobrą zdolność samoregulacji.
- Układ siatkowaty (RAS)
- Sieć neuronów w pniu mózgu odpowiedzialna za poziom czuwania, pobudzenia i selekcję bodźców. Decyduje, które informacje sensoryczne zostaną przepuszczone do świadomości, a które wygaszone.
- Oś jelito–mózg
- Dwukierunkowy system komunikacji między ośrodkowym układem nerwowym a układem trawiennym, działający przez nerw błędny, hormony i mikrobiotę jelitową. Wpływa na nastrój, odporność i przetwarzanie emocji.
- Fale mózgowe
- Rytmiczne zmiany aktywności elektrycznej mózgu: delta (0,5–4 Hz) – sen głęboki, regeneracja; theta (4–8 Hz) – relaks, wyobraźnia, wczesne etapy snu; alfa (8–12 Hz) – spokój, stan czuwania bez napięcia; beta (13–30 Hz) – koncentracja, aktywność umysłowa; gamma (30–80 Hz) – integracja poznawcza i wgląd.
- Dopamina
- Neuroprzekaźnik motywacji, nagrody i napędu; wzmacnia zachowania prowadzące do satysfakcji. Jej zaburzenia wpływają na depresję, uzależnienia i chorobę Parkinsona.
- Serotonina
- Neuroprzekaźnik stabilizujący nastrój, sen, apetyt i rytmy biologiczne; niedobór sprzyja lękom i obniżeniu nastroju.
- Noradrenalina
- Neuroprzekaźnik czujności i gotowości do działania; reguluje uwagę, pobudzenie i koncentrację.
- Adrenalina
- Hormon i neuroprzekaźnik wyzwalający szybkie reakcje stresowe: przyspiesza tętno, podnosi ciśnienie, mobilizuje energię.
- GABA
- Główny neuroprzekaźnik hamujący w ośrodkowym układzie nerwowym; obniża napięcie i przeciwdziała nadmiernemu pobudzeniu.
- Glutaminian
- Główny neuroprzekaźnik pobudzający, uczestniczący w procesach uczenia się i pamięci; jego nadmiar prowadzi do nadmiernej ekscytacji neuronów.
- Acetylocholina
- Neuroprzekaźnik skupienia, uczenia się i pamięci roboczej; odgrywa też rolę w regulacji napięcia mięśniowego i czujności.
- Oksytocyna
- Hormon i neuroprzekaźnik sprzyjający zaufaniu, więziom społecznym i relaksacji; równoważy reakcje stresowe układu sympatycznego.
- Endogenne opioidy
- Naturalne substancje przeciwbólowe i uspokajające (endorfiny, enkefaliny, dynorfiny).
- Sieć stanu spoczynkowego (DMN – Default Mode Network)
- Zbiór obszarów mózgu aktywnych, gdy nie wykonujemy zadań zewnętrznych, a uwaga kieruje się do wewnątrz. Obejmuje przyśrodkową korę przedczołową, tylną część zakrętu obręczy i okolice ciemieniowe. DMN uczestniczy w autorefleksji, myśleniu o sobie i innych, analizie przeszłości oraz przewidywaniu przyszłości. Utrzymuje spójność tożsamości, ale jej nadmierna aktywność sprzyja ruminacjom i niepokojowi.
- Sieć istotności (SN – Salience Network)
- System integrujący sygnały z wnętrza ciała i ze środowiska zewnętrznego, by rozpoznać, które bodźce wymagają uwagi lub reakcji. Kluczowe struktury to wyspa (insula) i przedni zakręt obręczy (ACC). Sieć ta działa jak „przełącznik” pomiędzy trybem wewnętrznym (DMN) a trybem działania (ECN), regulując pobudzenie emocjonalne, czujność i priorytetyzację bodźców. Zaburzenia w SN wiążą się z problemami w kontroli emocji i adaptacji do stresu.
- Sieć wykonawcza / czołowo-ciemieniowa (ECN/FPN – Executive Control / Frontoparietal Network)
- Odpowiada za planowanie, podejmowanie decyzji, rozwiązywanie problemów i świadome kierowanie zachowaniem. Obejmuje boczną korę przedczołową i obszary ciemieniowe. To główna sieć kontroli poznawczej, tłumiąca impulsy i utrzymująca cele działania. Dobrze rozwinięta ECN umożliwia elastyczne reagowanie, a jej osłabienie skutkuje impulsywnością i trudnościami w samoregulacji.
- Sieć uwagi (DAN/VAN – Dorsal / Ventral Attention Network)
- Dwa uzupełniające się systemy kierujące zasobami poznawczymi. DAN (grzbietowa sieć uwagi) odpowiada za ukierunkowaną, świadomą koncentrację i utrzymanie skupienia na zadaniu. VAN (brzuszna sieć uwagi) reaguje na nowe, nieoczekiwane bodźce i przekierowuje uwagę, gdy pojawia się coś istotnego. Wspólne działanie obu sieci pozwala zachować równowagę między stabilnym skupieniem a elastycznością reagowania. Dysfunkcje tej równowagi występują m.in. w zaburzeniach lękowych, ADHD i po stresie pourazowym.