James J. Gibson, amerykański psycholog z Uniwersytetu Cornella, już w połowie XX wieku odrzucił klasyczne ujęcie percepcji jako biernego odbioru bodźców. W jego ekologicznej teorii percepcji człowiek nie „przetwarza” informacji o świecie, lecz bezpośrednio dostrzega możliwości działania, jakie oferuje otoczenie – tzw. affordances. Świat nie jest zbiorem danych, lecz środowiskiem współtworzącym zachowanie. Percepcja staje się interakcją, nie reprezentacją.
Z tej zmiany perspektywy wyrosły dalsze kierunki myślenia o umyśle. Edward O. Wilson (Harvard University) w latach 80. zaproponował koncepcję biophilii: człowiek ma wrodzoną, ewolucyjnie ukształtowaną potrzebę kontaktu z naturą. Wraz ze Stephenem Kellertem (Yale) rozwinął ją w stronę praktyki – projektowania przestrzeni i edukacji w zgodzie z biologicznymi i emocjonalnymi potrzebami człowieka (biophilic design).
Na tym gruncie Stephen i Rachel Kaplanowie (University of Michigan) opracowali Teorię Regeneracji Uwagi (Attention Restoration Theory). Wykazali, że kontakt z naturą przywraca zdolność koncentracji, ponieważ angażuje spontaniczną, niewyczerpującą uwagę mimowolną. Ich koncepcja, łącząca psychologię poznawczą z ekologicznym podejściem Gibsona i biophilicznym tłem Wilsona, zapoczątkowała psychologię środowiskową w dzisiejszym sensie.
W latach 80. i 90. pojawił się kolejny krok: Francisco Varela (MIT, później CNRS Paris), Evan Thompson (UBC Vancouver) i Eleanor Rosch (UC Berkeley) zaproponowali enaktywizm – pogląd, że poznanie powstaje w działaniu, a organizm i świat wzajemnie wytwarzają sens w procesie życia. Ich książka The Embodied Mind (1991) połączyła biologię systemową (autopojezę Maturany i Vareli), fenomenologię i kognitywistykę. Poznanie stało się rozumiane jako enaktywne współtworzenie znaczeń, a nie odzwierciedlanie rzeczywistości.
Z tej tradycji wyrósł współczesny paradygmat 4E cognition, rozwijany od lat 90. w ośrodkach w Sussex, Edinburgh, San Diego, Lyon i Berkeley. Składają się na niego cztery wzajemnie uzupełniające idee:
– Embodied – poznanie jest ucieleśnione: jego struktura zależy od ciała, zmysłów i ruchu.
– Embedded – poznanie jest osadzone w środowisku fizycznym i społecznym, które dostarcza rusztowań dla myślenia.
– Enactive – poznanie powstaje w działaniu i współtworzy świat znaczeń.
– Extended – poznanie może się rozszerzać poza ciało, obejmując narzędzia, technologie i interakcje z innymi.
Współczesne badania w neurokognitywistyce (Andy Clark, Alva Noë, Shaun Gallagher) łączą te idee z modelami predykcyjnego mózgu, traktując percepcję jako aktywne przewidywanie skutków własnego działania.
Z tych koncepcji wyrastają liczne praktyczne implikacje: teoria ART Kaplanów w psychologii środowiskowej, biophilic design w architekturze, uczenie przez działanie w pedagogice, robotyka enaktywna i interfejsy rozszerzające poznanie człowieka.
W ujęciu 4E pojęcie świadomości traci status wewnętrznego obrazu świata. Staje się procesem ucieleśnionego uczestnictwa – organizm doświadcza siebie, świata i innych poprzez ciągłą wymianę z otoczeniem. Świadomość nie jest więc czymś, co „ma” człowiek, lecz czymś, co się wydarza między ciałem a światem.
Wszystkie te nurty – od Gibsona po enaktywizm – tworzą spójny ciąg: od percepcji jako relacji, poprzez naturę jako środowisko sensu, aż po świadomość jako żywy ruch interakcji.