Nowe ramy opisu zjawisk psychicznych
Psychopatologia i psychoterapia coraz częściej korzystają z nowych sposobów opisu zjawisk psychicznych.
Trzy współczesne ramy – podejście sieciowe, transdiagnostyczne i
procesowe – nie są szkołami terapii. To sposoby konceptualizacji, które porządkują wiedzę o tym,
jak funkcjonują objawy, mechanizmy i procesy zmiany.
Wszystkie trzy opisują zjawiska, które i tak występują u pacjentów i w procesie terapeutycznym, niezależnie od
orientacji terapeuty. Sieciowość zwraca uwagę na powiązania między objawami.
Transdiagnostyczność wskazuje procesy wspólne dla wielu zaburzeń, takie jak
unikanie, ruminacja czy deregulacja emocjonalna.
Podejście procesowe podkreśla, że zmiana zachodzi poprzez wpływ na ogólne procesy psychologiczne –
uwagę, regulację, uczenie się, przywiązanie, elastyczność.
Te modele nie określają, jakiej techniki użyć. Opisują raczej, co się w człowieku dzieje
i jak można to uporządkować. Dzięki temu są neutralne wobec orientacji teoretycznej.
Terapeuta psychodynamiczny, systemowy, humanistyczny czy poznawczo-behawioralny może rozumieć swoje interwencje
w kategoriach modyfikowania węzłów w sieci, pracy z procesem regulacji emocji
czy zmiany utrwalonych wzorców reagowania – niezależnie od języka własnej szkoły.
Uniwersalne implikacje nowych perspektyw
1. Sieciowe, transdiagnostyczne i procesowe podejście nie są szkołami terapii, lecz ramami konceptualizacji.
Opisują sposób rozumienia zjawisk psychicznych. Nie wskazują technik, tylko porządkują, jak funkcjonują
objawy, mechanizmy i procesy zmiany.
2. Modele te opisują mechanizmy, które istnieją niezależnie od orientacji terapeutycznej.
Sieciowość – powiązania objawów. Transdiagnostyczność – wspólne procesy dla wielu zaburzeń (unikanie, ruminacja,
deregulacja emocji). Procesowość – ogólne procesy psychologiczne (uwaga, regulacja, uczenie, elastyczność).
3. Modele te mogą być stosowane przez terapeutów każdego podejścia.
Są neutralne teoretycznie. Mogą służyć jako dodatkowa rama porządkująca dla psychoanalizy, systemówki,
humanistyki, CBT i innych.
4. Sieciowość, procesowość i transdiagnostyczność tworzą meta-język opisu psychoterapii.
Nie zastępują szkół terapii. Uporządkowują to, co różne modele próbują uchwycić własnym językiem.
5. Terapeuci – nawet bez używania tego słownictwa – pracują na węzłach sieci i procesach psychologicznych.
Zmieniają centralne objawy, modyfikują wzorce reagowania, wpływają na regulację, elastyczność, uwagę.
Robią to również wtedy, gdy nie używają pojęć „proces”, „węzeł”, „sieć”, „transdiagnostyczny”.
6. Te modele umożliwiają opis wspólnych zjawisk zachodzących w psychopatologii i w terapii.
Dają możliwość spójnego opisu diagnozy, dynamiki objawów i mechanizmów zmiany, niezależnie od
przyjętej orientacji.
Wspólny język dla diagnozy i terapii
W praktyce oznacza to możliwość używania wspólnego, szerszego języka do opisu diagnozy i przebiegu terapii.
Pacjent zawsze ma sieć objawów, niezależnie od teorii. Zawsze działa w nim jakiś
zestaw procesów regulacyjnych. Zawsze zmiana zachodzi przez wpływ na kluczowe mechanizmy,
nawet jeśli terapeuta ich tak nie nazywa.
Dzięki temu nowa perspektywa może wprowadzać większą spójność między różnymi podejściami,
nie naruszając ich odrębności. Udostępnia dodatkowy poziom opisu, który pomaga lepiej rozumieć to,
co wspólne dla różnych form pracy terapeutycznej, i pozwala widzieć proces zmiany jako
zestaw zjawisk psychologicznych, które można analizować i modyfikować niezależnie od orientacji.